JavaScript is required for our tabnav to work properly.
Skip to main navigation Skip to main content Skip to page footer

Relacja z wykładu: O piekielnych mocach, wiedzy tajemnej i bezkresnych sporach, czyli literackie echa bytomskiej klątwy.


Autor: Piotr Burda Z życia UTW Bytom

Plakat z wykładuRelacja z wykładu: O piekielnych mocach, wiedzy tajemnej i bezkresnych sporach, czyli literackie echa bytomskiej klątwy.
Relacja z wykładu: O piekielnych mocach, wiedzy tajemnej i bezkresnych sporach, czyli literackie echa bytomskiej klątwy.

24 kwietnia 2026 roku w sali plenarnej Urzędu Miejskiego w Bytomiu odbył się niezwykły wykład otwarty, który poprowadziła dr hab. Nina Nowara-Matusik. Słuchacze mieli okazję zanurzyć się w mroczne, a zarazem fascynujące dzieje naszego miasta, śledząc literackie i legendarne tropy „bytomskiej klątwy”. Temat spotkania: „O piekielnych mocach, wiedzy tajemnej i bezkresnych sporach, czyli literackie echa bytomskiej klątwy” przyciągnął liczne grono pasjonatów lokalnej historii.

Kontekst historyczny: Od zbrodni do upadku

Punktem wyjścia prelekcji był średniowieczny konflikt między bytomskimi mieszczanami a duchowieństwem. Dr hab. Nowara-Matusik przypomniała tragiczne wydarzenia z 1367 roku, kiedy to doszło do utopienia dwóch bytomskich duchownych. Skutki tego czynu były dla miasta katastrofalne: papież rzucił na Bytom klątwę (interdykt), która obejmowała m.in. zakaz handlu. Historycznym echem tych wydarzeń było zalanie kopalń, upadek gospodarczy miasta oraz jego późniejszy podział między księcia oleśnickiego i cieszyńskiego.

Szarlej – demon, alchemik czy „niemiecki” intruz?

Większą część wykładu poświęcono postaci Szarleja, który w literaturze i podaniach ludowych pełni rolę sprawcy nieszczęść i „ducha kopalń”. Prelegentka przeanalizowała ewolucję tej postaci w dziełach różnych autorów:

  • Walenty Roździeński (Officina Ferraria): Już w tym renesansowym poemacie Szarlej pojawia się jako siła sprawcza zalania bytomskich kopalń, co zapoczątkowało zmierzch potęgi miasta.
  • Elisabeth Grabowski (Duch Szarlej w Bytomiu, 1922): Tutaj Szarlej to obcy przybysz, „książę ciemności”, który namawia górników do nieposłuszeństwa wobec Kościoła, co kończy się mordem księży i ostatecznym zatopieniem szybów na rozkaz samej Maryi.
  • Ludwik Łakomy i Wawrzyniec Hajda: W ich ujęciu Szarlej jest demonem o „germańskim” rodowodzie, który bruździ bogobojnym Ślązakom. Ciekawym motywem jest tu ucieczka rodziny Szarleja z Bytomia do Piekar Śląskich pod opiekę Najświętszej Panienki.
  • Gustaw Morcinek (Pokład Joanny, 1950): Morcinek nadał legendzie rys społeczny – Szarlej to zły demon zamieszkujący „przeklęty” arystokratyczny pokład, który może zostać wyzwolony z klątwy dopiero przez klasę robotniczą.

Skarbnik i magiczne Goj

Wykład przywołał również postać Skarbnika z opowiadania Las Goj Victora Becka. W tej wizji Bytom i jego okolice (mityczny Goj) to kraina opływająca w srebro, nad którą pieczę sprawuje Skarbnik – górnik, który tak ukochał swoją pracę, że uprosił Boga o możliwość pozostania w kopalni na wieki.

Podsumowanie: Klątwa jako potencjał?

Zamiast tradycyjnego podsumowania, dr hab. Nina Nowara-Matusik postawiła prowokacyjne pytanie: czy „bytomska klątwa” musi być postrzegana tylko jako nieszczęście? Choć narracja ta sprzyja „myśleniu magicznemu” (tłumaczeniu upadku kopalń czy kamienic fatum), posiada ona ogromny potencjał marketingowy.

Jak zauważyła prelegentka, nie każde miasto może pochwalić się własnym demonem, alchemikiem czy średniowieczną klątwą o tak silnym echu literackim. Zamiast z nią walczyć, warto ją zaakceptować jako element unikalnej tożsamości Bytomia i wykorzystać jako lokalny atut budujący legendę miasta.

Dziękujemy Pani Profesor za niezwykle inspirujące spotkanie, które pozwoliło nam spojrzeć na nasze miasto przez pryzmat literatury i dawnych wierzeń!